Storia de Domusnoas

 

Est unu de is centrus prus mannus de s’Igresienti, postu in sa baddi de su Cixerri, a peis de su monti Marganai.
Est stetiu battiau de is primus bividoris suus, po sa bellesa de su paisaggiu naturali aundi est acciuvau, «Frori ‘e mundu ». Po cantu pertòccat su climu s’agàtat in d’una posidura intre is prus favoressius, sendi a Nord de una cadena montosa chi dd’aprìgat de is bentus de s’ierru e fait a manera chi su climu abarrit durci. Su territoriu suu est arriccu de una surra de gruttas, intre custas sa de santu Giuanni, chi est attesu unus tres chilometrus de Domusnoas.
Est una bidda de nascida mesuevali; su nomini suu ndi benit, pereffettu, de Biddanoa, sa biddixedda antiga fabbricada facci a s’annu Milli, chi fundàt s’economia sua po s’imprus asuba de su sartu. A narri sa beridadi su territoriu ammòstat, perou, arrastus de impossessamentus de s’omini prus antigu. Medas funt, pereffettu, is sinnus chi lompint a su neoliticu lassaus, in casi totu is gruttas a furriu, de s’omini preistoricu: arrogalla de pedra pistoni, tistivillus de fascella, etc.
In su tempus de is dominaduras insoru, is Fenicius, is Cartaginesus e is Romanus ant sfruttau su territoriu montosu arriccu de prumu e de prata. In cussa simana Domusnoas fiat una stazionedda in sa bia po Karalis (Casteddu), e fadìat parti de sa cussorxa mineraria de Metalla, de aundi arricìat su minerali scallau in is iscallatorius suus postus óru-óru de s’arriu de santu Giuanni.
Sgavus fattus de pagu in sa cussorxa Sa Stoia ant bogau a pillu restus de tres scallatorius de prima de sa simana romana.
In su Mesuevu est passada asutta de sa dominadura pisana (seculu XIII) i est stetia guvernada e fortilessia de Guelfo della Gherardesca, fillu de su Conti Ugolinu, chi a primizius si fiat apposentau in su casteddu pesau in sa contonada intre s’Arruga Fernandu Meloni e s’Arruga de Casteddu, e de su cali oi no abàrrant arrastus.
In su seculu XIII nascit sa biddixedda de Domusnoas, cun d’una economia massarxesa-pastoriali, chi in su 1324, cun su cumenzu de sa dominadura aragonesa in sa Sardigna, est intrada a fai parti de su rennu de s’Aragona.
Gola di Piscina e Irgas

Miniera di Reigraxius

 

Sa bidda est infrorida in su seculu passau (su XIX) cun su recuberu de is residus de prumu chi ddoi fiant in is refudus de is minieras de accanta sfruttadas de is Cartaginesus e de is Romanus. In su 1720, sa passada de su rennu de sa Sardigna a is Savoias, sìnnat su recumenzu de s’attividadi mineraria e Domusnoas, de s’acabu de su seculu XVIII a totu su seculu XIX, tenit unu mudamentu meda lestru: su territoriu suu est populau de mineristus e oberaius e s’oberrint minieras noas (Reigraxus, Perda Niedda, Sa Duchessa, etc.).
Domusnoas, essida oramai comunu independenti, in su censimentu de su 1846 (fattu a pustis de sa pedidura de su rei Carlu Albertu), teniat una populazioni de 1533 animas, intre custas 719 mascus e 714 feminas. Is domus de cussa simana fiant 381 po 351 familias. Sa bidda fadìat parti de sa provincia de Igresias, poita ca sa Sardigna, giai de su 1720 unida a su Piemonti, in sa simana de su censimentu fiat parzida in 11 provincias: Casteddu, Tattari, S’Alighera, Cuglieri, Igresias, Isili, Lanusei, Nugoro, Aristanis, Ottieri e Tempiu.